Rozstanie rodziców nie kończy ich wspólnej odpowiedzialności za dziecko. Zmienia jednak codzienną organizację życia rodzinnego. Trzeba ustalić, kiedy dziecko będzie spotykało się z każdym z rodziców, kto je odbierze, jak podzielić wakacje i święta oraz jak zapewnić kontakt telefoniczny lub internetowy.

Najlepszym rozwiązaniem jest porozumienie uwzględniające potrzeby dziecka. Nie zawsze jest ono jednak możliwe. Wówczas zasady kontaktów może określić sąd. Co istotne, istnieją również środki prawne pozwalające reagować na niewykonywanie ustalonych kontaktów.

Czy rodzic ma prawo do kontaktów z dzieckiem po rozstaniu?

Zgodnie z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów, niezależnie od władzy rodzicielskiej.

Oznacza to, że:

  • rozstanie lub rozwód nie pozbawia rodzica możliwości utrzymywania relacji z dzieckiem;
  • kontakty przysługują również rodzicom, którzy nigdy nie pozostawali w związku małżeńskim;
  • ograniczenie władzy rodzicielskiej nie oznacza automatycznie ograniczenia kontaktów;
  • prawo do kontaktów jest również prawem samego dziecka, a nie wyłącznie uprawnieniem dorosłego.

Kontakty nie oznaczają jedynie osobistych spotkań. Mogą obejmować wspólne spędzanie czasu, nocowanie u rodzica, wyjazdy, rozmowy telefoniczne, wiadomości oraz połączenia wideo.

Ważne jest rozróżnienie władzy rodzicielskiej i kontaktów z dzieckiem. Władza rodzicielska dotyczy między innymi pieczy nad dzieckiem i podejmowania decyzji w jego sprawach. Kontakty służą utrzymywaniu osobistej więzi. Są to odrębne kwestie, choć w praktyce pozostają ze sobą związane.

Prawo do kontaktów nie jest jednak nieograniczone. Jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd może określić szczególne warunki spotkań, ograniczyć je, a w sytuacjach przewidzianych ustawą również ich zakazać.

Jak ustalić kontakty z dzieckiem bez sądu?

Rodzice mogą samodzielnie ustalić zasady kontaktów. Wynika to z art. 113¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który nakazuje kierować się dobrem dziecka i uwzględniać jego rozsądne życzenia.

Jeżeli porozumienie jest możliwe, warto sporządzić je na piśmie. Nie musi być skomplikowane, ale powinno dokładnie określać sposób organizacji kontaktów.

Dobrze przygotowane porozumienie obejmuje:

  • dni i godziny spotkań w tygodniu;
  • weekendy oraz ewentualne noclegi;
  • ferie zimowe, wakacje i dni wolne od szkoły;
  • święta i uroczystości rodzinne;
  • sposób odbierania i odprowadzania dziecka;
  • kontakt telefoniczny i internetowy;
  • zasady informowania o chorobie dziecka lub przeszkodach w realizacji spotkania.

Sformułowanie „rodzic może spotykać się z dzieckiem po wcześniejszym uzgodnieniu” bywa niewystarczające. Gdy relacje między rodzicami się pogorszą, brak konkretnych terminów może prowadzić do kolejnych konfliktów.

Jeżeli ustalenie zasad samodzielnie jest trudne, można rozważyć mediację. Ugoda zawarta przed mediatorem, po odpowiednim zatwierdzeniu przez sąd, może również stanowić podstawę wykonywania kontaktów.

Przykładowy harmonogram kontaktów z dzieckiem

Nie istnieje jeden harmonogram odpowiedni dla każdej rodziny. Inaczej należy zorganizować spotkania z trzylatkiem, inaczej z uczniem szkoły podstawowej, a jeszcze inaczej z nastolatkiem.

Dla zobrazowania, jak precyzyjnie można opisać kontakty, przedstawiamy przykładowy plan dla dziecka w wieku szkolnym, gdy rodzice mieszkają stosunkowo blisko siebie.

Przykład organizacji spotkań

  • Co drugi weekend: od piątku od godziny 17:00 do niedzieli do godziny 18:00, z noclegami u drugiego rodzica.
  • Jeden dzień w tygodniu: w środę od godziny 16:30 do 19:00.
  • Ferie zimowe: jeden tydzień ferii, z określeniem sposobu ustalania terminu.
  • Wakacje letnie: dwa uzgodnione okresy po siedem dni.
  • Boże Narodzenie i Wielkanoc: ustalony podział świąt, przykładowo naprzemiennie w latach parzystych i nieparzystych.
  • Rozmowy telefoniczne lub wideo: w ustalone dni, w godzinach dostosowanych do planu dziecka.

To wyłącznie przykład, a nie gotowy wzór odpowiedni do każdej sprawy. W praktyce warto dodatkowo określić, kto odpowiada za transport, gdzie następuje przekazanie dziecka i co dzieje się, gdy spotkanie nie może się odbyć.

Przykładowo, jeśli dziecko uczęszcza na zajęcia sportowe w sobotę rano, harmonogram powinien umożliwiać kontynuowanie tej aktywności. Jeżeli rodzice mieszkają w odległych miejscowościach, częste krótkie spotkania mogą okazać się mniej korzystne niż dłuższe kontakty w wybrane weekendy i ferie.

Dobry harmonogram powinien być przede wszystkim realny do wykonania i dostosowany do dziecka, a nie do oczekiwań jednego z rodziców.

Co zrobić, gdy rodzice nie mogą porozumieć się co do kontaktów?

Jeżeli rozmowy i próby uzgodnienia terminów nie przynoszą rezultatu, można wystąpić do sądu z wnioskiem o uregulowanie kontaktów z dzieckiem.

Co do zasady sprawę rozpoznaje sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, właściwy według miejsca zamieszkania dziecka, a gdy nie ma ono miejsca zamieszkania — według dalszych zasad określonych w art. 569 Kodeksu postępowania cywilnego.

Sytuacja może wyglądać inaczej, jeżeli między rodzicami toczy się już sprawa o rozwód lub separację. W takim przypadku kwestie kontaktów mogą być rozstrzygane w ramach toczącego się postępowania.

W wyroku rozwodowym sąd zasadniczo rozstrzyga również o kontaktach rodziców ze wspólnym małoletnim dzieckiem. Na zgodny wniosek stron może jednak odstąpić od orzekania o kontaktach.

Co powinien zawierać wniosek do sądu?

We wniosku należy wskazać przede wszystkim:

  1. Dane rodziców i dziecka oraz właściwy sąd.
  2. Dokładny proponowany harmonogram kontaktów.
  3. Uzasadnienie, dlaczego zaproponowany sposób kontaktowania się odpowiada dobru dziecka.
  4. Okoliczności dotyczące dotychczasowych relacji, opieki i organizacji życia dziecka.
  5. Wnioski dowodowe oraz wymagane załączniki.

Samo żądanie „umożliwienia kontaktów z dzieckiem” może być zbyt ogólne. Im dokładniej zostanie opisany oczekiwany sposób spotkań, tym łatwiej sądowi ocenić jego wykonalność.

Jakie dowody przygotować do sprawy o kontakty z dzieckiem?

W postępowaniu dotyczącym kontaktów istotne są nie tylko twierdzenia rodziców, lecz również okoliczności pozwalające ocenić sytuację dziecka.

W zależności od charakteru sprawy pomocne mogą być:

  • korespondencja między rodzicami dotycząca ustalania spotkań;
  • kalendarz dotychczasowych kontaktów;
  • wiadomości potwierdzające odwołanie spotkań lub odmowę ich realizacji;
  • dokumenty dotyczące organizacji nauki i zajęć dodatkowych dziecka;
  • informacje o miejscu zamieszkania rodziców i możliwościach transportu;
  • zeznania świadków posiadających bezpośrednią wiedzę o istotnych okolicznościach;
  • dokumenty dotyczące zdrowia lub szczególnych potrzeb dziecka, jeżeli mają znaczenie dla sposobu organizacji kontaktów.

W niektórych sprawach sąd może zasięgnąć opinii specjalistów, w tym opiniodawczego zespołu sądowych specjalistów (OZSS).

Warto zachować rzeczową korespondencję i prowadzić prostą chronologię zdarzeń. Lepiej zapisać: „12 października spotkanie nie odbyło się, ponieważ otrzymałem wiadomość o odmowie wydania dziecka” niż ograniczyć się do ogólnego stwierdzenia, że drugi rodzic „zawsze utrudnia kontakty”.

W sprawach rodzinnych szczególnie ważne są konkretne zdarzenia, ich daty i okoliczności.

Zabezpieczenie kontaktów z dzieckiem — czy trzeba czekać na koniec sprawy?

Postępowanie sądowe może trwać dłużej, a brak kontaktu z dzieckiem przez wiele miesięcy może negatywnie wpływać na utrzymywaną więź.

Dlatego w odpowiednich okolicznościach można złożyć wniosek o zabezpieczenie kontaktów na czas postępowania.

Zabezpieczenie polega na tymczasowym określeniu zasad kontaktów, zanim zapadnie ostateczne rozstrzygnięcie. Może dotyczyć przykładowo spotkań w wybrane weekendy, rozmów telefonicznych czy sposobu odbierania dziecka.

Wniosek powinien zawierać konkretną propozycję kontaktów i uzasadnienie potrzeby udzielenia zabezpieczenia. Sąd ocenia sytuację z uwzględnieniem dobra dziecka oraz zasad właściwych dla postępowania zabezpieczającego.

Zabezpieczenie nie oznacza automatycznego przyznania kontaktów w terminach wskazanych przez wnioskodawcę. Sąd może przyjąć inne rozwiązanie, jeżeli uzna je za odpowiedniejsze.

Co zrobić, gdy drugi rodzic utrudnia kontakty z dzieckiem?

Utrudnianie kontaktów może przybierać różne formy: niewydawanie dziecka w ustalonym terminie, jednostronne zmienianie godzin, uporczywe odwoływanie spotkań albo stawianie dodatkowych warunków sprzecznych z obowiązującym rozstrzygnięciem.

Sposób działania zależy przede wszystkim od tego, czy kontakty zostały już prawnie uregulowane.

Gdy nie ma jeszcze orzeczenia ani wykonalnej ugody

W pierwszej kolejności warto podjąć próbę konkretnych pisemnych ustaleń. Jeżeli okazuje się to nieskuteczne, możliwe jest wystąpienie do sądu o uregulowanie kontaktów, a w uzasadnionych przypadkach również o ich zabezpieczenie.

Gdy istnieje orzeczenie lub wykonalna ugoda

Przepisy art. 598¹⁵ i 598¹⁶ Kodeksu postępowania cywilnego przewidują szczególny mechanizm reagowania na niewykonywanie obowiązków związanych z kontaktami.

Postępowanie ma zasadniczo dwa etapy:

  1. Zagrożenie nakazaniem zapłaty określonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązków dotyczących kontaktów.
  2. Nakazanie zapłaty — jeżeli pomimo wcześniejszego zagrożenia nadal dochodzi do naruszeń, sąd może nakazać zapłatę sumy ustalonej z uwzględnieniem liczby naruszeń.

Nie jest to jednak automatyczna kara za każde spotkanie, które się nie odbyło. Sąd musi ustalić przyczyny niewykonania kontaktu i ocenić okoliczności konkretnej sprawy.

Istotne znaczenie ma wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 22 czerwca 2022 r., sygn. SK 3/20. Dotyczy on sytuacji, gdy kontakty nie są wykonywane z powodu zachowania dziecka, którego nie wywołała osoba sprawująca nad nim pieczę. W takim przypadku nie można mechanicznie obciążać tego rodzica odpowiedzialnością pieniężną na podstawie zakwestionowanych przepisów.

Z drugiej strony sama deklaracja, że dziecko nie chce spotkać się z rodzicem, nie przesądza jeszcze o przyczynach tej sytuacji. Znaczenie ma między innymi to, czy rodzic sprawujący pieczę rzeczywiście wspiera prawidłowe wykonywanie kontaktów.

W określonych przypadkach możliwe jest także dochodzenie zwrotu uzasadnionych wydatków poniesionych w związku z przygotowaniem kontaktu, który się nie odbył, na zasadach określonych w art. 598¹⁷ k.p.c.

A jeśli to drugi rodzic nie przychodzi na ustalone spotkania?

Obowiązek utrzymywania kontaktów działa w obie strony. Problemem może być nie tylko utrudnianie spotkań przez rodzica, u którego dziecko mieszka, ale również nierealizowanie ustalonych terminów przez rodzica uprawnionego do kontaktów.

Powtarzające się odwoływanie spotkań w ostatniej chwili może powodować u dziecka rozczarowanie i poczucie niepewności.

Przepisy dotyczące wykonywania kontaktów przewidują możliwość reakcji również na naruszanie obowiązków przez osobę uprawnioną do kontaktów. Nie oznacza to jednak, że każde pojedyncze odwołanie spotkania będzie podstawą do zastosowania środka pieniężnego.

Jeżeli dotychczasowy plan stał się nierealny, warto rozważyć jego zmianę zamiast utrzymywać harmonogram, którego nikt nie potrafi konsekwentnie wykonywać.

Czy dziecko może odmówić kontaktów z rodzicem?

Zdanie dziecka ma znaczenie i powinno być traktowane poważnie. Nie istnieje jednak jedna granica wieku, po której dziecko samodzielnie i bezwarunkowo decyduje o wszystkich kontaktach.

Sąd bierze pod uwagę między innymi wiek, dojrzałość, potrzeby i rozsądne życzenia dziecka. Jednocześnie bada przyczyny ewentualnej niechęci do spotkań.

Inaczej należy ocenić przejściowy opór związany ze zmianą codziennej rutyny, a inaczej sytuację, w której dziecko doświadcza przemocy, silnego lęku lub innych poważnych zagrożeń.

Dziecka nie należy zmuszać do kontaktu przemocą ani wciągać go w konflikt rodziców. Jeżeli pojawiają się poważne trudności, potrzebna może być ocena sytuacji przez sąd i odpowiednich specjalistów.

Kiedy sąd może ograniczyć lub zakazać kontaktów?

Dobro dziecka ma pierwszeństwo przed oczekiwaniami rodziców.

Na podstawie art. 113² k.r.o. sąd może ograniczyć kontakty, jeżeli wymaga tego dobro dziecka. Może przykładowo:

  • dopuścić spotkania wyłącznie w obecności wskazanej osoby;
  • zakazać zabierania dziecka poza miejsce jego stałego pobytu;
  • ograniczyć kontakty do rozmów telefonicznych lub innych form porozumiewania się na odległość;
  • ograniczyć albo wyłączyć określone formy kontaktu.

Jeżeli utrzymywanie kontaktów poważnie zagraża dobru dziecka lub je narusza, art. 113³ k.r.o. przewiduje zakaz ich utrzymywania.

Takie rozstrzygnięcia wymagają oceny konkretnej sytuacji. Sam konflikt między rodzicami nie oznacza automatycznie, że kontakty należy ograniczyć. Jeżeli jednak istnieje zagrożenie bezpieczeństwa dziecka, sprawa wymaga szczególnie uważnego i pilnego działania.

Czy można zmienić wcześniej ustalone kontakty?

Tak. Zgodnie z art. 113⁵ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd opiekuńczy może zmienić rozstrzygnięcie dotyczące kontaktów, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.

Powodem wystąpienia o zmianę mogą być przykładowo:

  • rozpoczęcie nauki w szkole i zmiana codziennego planu dziecka;
  • przeprowadzka jednego z rodziców;
  • zmiana godzin pracy wpływająca na możliwość realizowania spotkań;
  • nowe potrzeby zdrowotne lub rozwojowe dziecka;
  • istotna zmiana sytuacji rodzinnej;
  • utrzymujące się problemy z dotychczasową organizacją kontaktów.

Wcześniejsze orzeczenie nie musi zatem obowiązywać w niezmienionym kształcie przez całe dzieciństwo. Zmiana okoliczności nie powoduje jednak automatycznej zmiany harmonogramu wynikającego z orzeczenia sądowego.

Najczęstsze błędy przy ustalaniu kontaktów

W praktyce wiele konfliktów wynika z niedostatecznie dokładnych ustaleń. Szczególnie problematyczne bywają:

1. Nieprecyzyjne terminy. Zapis „co drugi weekend” bez ustalenia godzin i sposobu liczenia weekendów może prowadzić do sporów.

2. Pominięcie świąt i wakacji. Rodzice potrafią ustalić zwykłe weekendy, ale później nie mogą porozumieć się co do Bożego Narodzenia, ferii czy letniego wypoczynku.

3. Brak zasad transportu. Nie wiadomo, kto odbiera dziecko, skąd i o której godzinie.

4. Ustalanie spotkań bez uwzględnienia planu dziecka. Harmonogram powinien brać pod uwagę szkołę, odpoczynek, zajęcia i relacje rówieśnicze.

5. Łączenie kontaktów z rozliczeniami finansowymi. Spór o alimenty nie powinien być sposobem wywierania presji w sprawie spotkań.

6. Prowadzenie konfliktu za pośrednictwem dziecka. Dziecko nie powinno przekazywać pretensji, żądań ani informacji o toczącym się postępowaniu między rodzicami.

Najczęstsze pytania o kontakty z dzieckiem (FAQ)

Czy rodzic, który nie płaci alimentów, traci prawo do kontaktów?

Nie. Obowiązek alimentacyjny i kontakty z dzieckiem są odrębnymi zagadnieniami. Zaległości alimentacyjne nie powodują automatycznej utraty prawa do spotkań. Mogą natomiast uzasadniać podjęcie odpowiednich działań dotyczących dochodzenia alimentów.

Czy rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej może widywać dziecko?

Co do zasady kontakty są niezależne od władzy rodzicielskiej. Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie oznacza więc samo przez się zakazu kontaktów. Sąd może je jednak ograniczyć lub zakazać ich utrzymywania, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki.

Czy kontakty muszą odbywać się z nocowaniem?

Nie. Sposób kontaktowania się zależy od potrzeb dziecka i okoliczności sprawy. W niektórych rodzinach odpowiednie będą spotkania z noclegami, w innych krótsze spotkania bez nocowania.

Czy rodzic może samodzielnie zmienić harmonogram ustalony przez sąd?

Nie powinien jednostronnie odstępować od obowiązującego orzeczenia. Rodzice mogą uzgadniać pojedyncze zmiany organizacyjne, ale gdy potrzebna jest trwała zmiana sądowego uregulowania kontaktów, właściwą drogą może być wystąpienie o zmianę rozstrzygnięcia.

Czy dziadkowie mają prawo do kontaktów z wnukiem?

Przepisy o kontaktach stosuje się odpowiednio również do dziadków, rodzeństwa i innych osób wskazanych w art. 113⁶ k.r.o. W razie sporu o kontakty znaczenie ma przede wszystkim dobro dziecka.

Co zrobić, gdy kontakty są regularnie odwoływane?

Warto zachowywać wiadomości, zapisywać daty i przyczyny niezrealizowanych spotkań oraz ustalić, czy istnieje wykonalne orzeczenie lub ugoda. Od tego zależy wybór dalszych środków prawnych.

Jak przygotować się do konsultacji z adwokatem?

Przed spotkaniem warto zebrać dotychczasowe orzeczenia lub ugody, korespondencję z drugim rodzicem oraz krótką chronologię zdarzeń. Pomocne będzie również przygotowanie proponowanego harmonogramu kontaktów i wskazanie, które jego elementy są sporne.

W sprawach o kontakty z dzieckiem nie chodzi wyłącznie o ustalenie terminów spotkań. Chodzi o takie ułożenie relacji rodzinnych po rozstaniu, aby dziecko mogło utrzymywać bezpieczną i stabilną więź z rodzicami, z uwzględnieniem jego indywidualnej sytuacji.

Kancelaria Adwokacka Angeliki Mazur-Kubowicz świadczy pomoc prawną w sprawach rodzinnych, w tym dotyczących ustalania, zmiany i wykonywania kontaktów z dzieckiem, w Krakowie, Proszowicach i Mszanie Dolnej.

Każda sprawa wymaga indywidualnej oceny dokumentów, dotychczasowych ustaleń oraz okoliczności dotyczących dziecka.

Podstawy prawne: art. 58, art. 107 oraz art. 113–113⁶ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego; art. 569 oraz art. 598¹⁵–598¹⁷ Kodeksu postępowania cywilnego. W zakresie wykonywania kontaktów istotny jest także wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 22 czerwca 2022 r., SK 3/20.